Định hướng nghề nghiệp bằng sinh trắc vân tay: có nên tin?

Định hướng nghề nghiệp bằng sinh trắc vân tay là dịch vụ khá phổ biến, nhưng việc dùng vân tay để chọn ngành, chọn nghề hiện chưa được khoa học chứng minh. Vân tay hình thành trước khi sinh và không đổi, trong khi sở thích, năng lực và thị trường lao động thay đổi theo thời gian. Nếu bạn là học sinh lớp 9, lớp 12, sinh viên đang phân vân hay người đi làm muốn chuyển hướng, có những công cụ đáng tin hơn, và bài này hướng dẫn cách dùng chúng theo từng bước.

Dịch vụ hướng nghiệp qua vân tay hứa hẹn những gì

Thông thường, khách hàng được quét vân tay mười ngón, sau đó nhận một bản báo cáo gồm: “chỉ số đa trí thông minh” theo tám loại hình trí tuệ, phong cách học, “ưu thế não trái hay não phải”, nhóm tính cách và danh sách ngành nghề phù hợp. Báo cáo thường được trình bày đẹp, kèm buổi tư vấn giải thích kết quả.

Vấn đề nằm ở chuỗi suy luận: từ hình dạng đường vân đến chỉ số trí tuệ, rồi từ chỉ số đó đến nghề nghiệp. Mỗi mắt xích đều thiếu bằng chứng:

• Chưa có nghiên cứu có đối chứng, bình duyệt độc lập cho thấy chủng vân hay số đường vân dự đoán được năng lực cụ thể. Phần có cơ sở của khoa học vân tay được trình bày trong bài ba chủng vân tay cơ bản và ý nghĩa đã được kiểm chứng.
• Thuyết đa trí thông minh của Howard Gardner là một khung lý thuyết giáo dục có ảnh hưởng, nhưng chính Gardner chưa bao giờ đề xuất đo các loại trí tuệ qua vân tay.
• Khái niệm người “não trái” hay “não phải” không được các nghiên cứu chụp não ủng hộ; xem phân tích trong bài hai bán cầu não thực sự hoạt động ra sao.

Rủi ro lớn nhất không phải là mất tiền, mà là ra quyết định quan trọng dựa trên một kết quả có vẻ khoa học. Một học sinh có thể bỏ qua ngành mình yêu thích vì “vân tay không hợp”, hoặc gia đình ép con theo ngành mà báo cáo gợi ý.

Lựa chọn nghề tốt dựa trên bốn nhóm thông tin

Các mô hình tư vấn hướng nghiệp được sử dụng rộng rãi trên thế giới đều xoay quanh việc kết nối hai phía: hiểu bản thân và hiểu thế giới nghề nghiệp. Cụ thể, bạn cần thu thập:

Lộ trình 6 bước cho học sinh cuối cấp

1. Làm một trắc nghiệm sở thích chuẩn hóa. Phổ biến nhất là các bài dựa trên mô hình RIASEC của John Holland, xếp sở thích thành sáu nhóm: Thực tế, Nghiên cứu, Nghệ thuật, Xã hội, Quản lý, Nghiệp vụ. Kết quả là một mã gồm hai, ba chữ cái gợi ý môi trường làm việc hợp với bạn, không phải một nghề duy nhất.
2. Đối chiếu với thành tích học tập. Nhìn lại môn học bạn tiến bộ đều và thấy hứng thú, không chỉ môn điểm cao nhất. Nếu ngành mơ ước đòi hỏi môn bạn đang yếu, hãy hỏi thẳng giáo viên xem khoảng cách đó có rút ngắn được không.
3. Lập danh sách 5 đến 8 ngành ứng viên. Đừng chọn ngay một ngành; giữ danh sách đủ rộng để so sánh.
4. Tìm hiểu thực tế từng ngành. Đọc chương trình đào tạo trên trang của trường, xem các môn học năm nhất, năm hai. Tham gia ngày hội tư vấn tuyển sinh, buổi mở cửa trường.
5. Nói chuyện với người trong nghề. Một cuộc trò chuyện 30 phút với người đã đi làm 3 đến 5 năm trong ngành giúp bạn hình dung công việc hằng ngày rõ hơn mọi bản mô tả.
6. Thử trải nghiệm ngắn. Câu lạc bộ, dự án tình nguyện, khóa học trực tuyến ngắn, kỳ thực tập hè. Cảm nhận khi thực sự làm là dữ liệu quý nhất.

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã đưa hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp vào nhà trường. Hãy tận dụng các tiết học này và giáo viên phụ trách tư vấn học đường nếu trường bạn có.

Dành cho người đi làm muốn chuyển hướng

Với người đã có vài năm kinh nghiệm, câu hỏi thường không phải “mình hợp nghề gì” mà là “mình nên đi tiếp hay rẽ hướng, và rẽ thế nào để không bắt đầu lại từ số không”. Một vài gợi ý:

• Liệt kê kỹ năng chuyển đổi được: giao tiếp, quản lý dự án, phân tích số liệu, viết, đào tạo người khác. Các kỹ năng này mang sang ngành mới được.
• Kiểm tra giả thuyết bằng dự án nhỏ: nhận một việc làm thêm, tham gia dự án nội bộ ở phòng ban khác trước khi nghỉ việc.
• Đầu tư vào kỹ năng mềm: nhiều người chuyển sang công nghệ thông tin nhận ra kỹ năng mềm quyết định tốc độ thăng tiến không kém kỹ năng chuyên môn; bài viết về những kỹ năng mềm giúp thăng tiến trong ngành IT là một ví dụ cụ thể.
• Tìm người cố vấn: một người đi trước trong ngành mới giúp bạn tránh nhiều bước đi vòng.

Cách chọn một buổi tư vấn hướng nghiệp chất lượng

Nếu muốn có người đồng hành, hãy chọn chuyên viên tư vấn hướng nghiệp hoặc chuyên gia tâm lý học đường được đào tạo bài bản. Một buổi tư vấn tốt thường có các dấu hiệu sau:

• Sử dụng công cụ đánh giá có tên, có nguồn gốc rõ ràng và giải thích được giới hạn của công cụ đó.
• Hỏi nhiều hơn nói: tìm hiểu trải nghiệm, mong muốn, hoàn cảnh gia đình và tài chính của bạn.
• Không đưa ra một đáp án duy nhất, mà giúp bạn thu hẹp lựa chọn và lên kế hoạch kiểm chứng.
• Không bán kèm gói khóa học đắt tiền ngay trong buổi tư vấn.

Ngược lại, hãy cẩn trọng khi một dịch vụ khẳng định kết quả “chính xác tuyệt đối”, “dùng được cả đời” hoặc cần lấy dữ liệu sinh trắc của bạn. Bài phân biệt lợi ích thật và lời quảng cáo về sinh trắc vân tay có danh sách câu hỏi để kiểm tra.

Lời khuyên cho phụ huynh

Cha mẹ có vai trò lớn trong quyết định chọn ngành của con. Thay vì tìm một bài kiểm tra cho đáp án, hãy cùng con đi qua các bước trên: hỏi con thích gì, cùng xem chương trình đào tạo, đưa con đến gặp người trong nghề. Chấp nhận rằng lựa chọn đầu tiên có thể chưa phải lựa chọn cuối cùng; nhiều người tìm được nghề phù hợp sau khi đã thử một hai hướng khác. Điều con cần nhất là kỹ năng tự tìm hiểu và ra quyết định, thứ sẽ theo con suốt đời làm việc.