Bán cầu não trái và não phải: sự thật về cách chúng hoạt động

Hai bán cầu não trái và phải có phân công một số chức năng khác nhau, nhưng chúng luôn làm việc cùng nhau qua một bó sợi thần kinh lớn gọi là thể chai. Ý tưởng chia con người thành kiểu “não trái” logic và kiểu “não phải” sáng tạo là một cách đơn giản hóa quá mức; các nghiên cứu chụp não quy mô lớn không tìm thấy bằng chứng cho việc một người dùng một bên não nhiều hơn hẳn bên kia.

Bài viết này giải thích phần nào là sự thật đã được thần kinh học xác nhận, phần nào là huyền thoại, và vì sao điều đó quan trọng với phụ huynh đang được giới thiệu các bài kiểm tra “ưu thế bán cầu não” qua vân tay.

Cấu trúc cơ bản: hai nửa, một bộ não

Đại não gồm hai bán cầu gần như đối xứng về hình dạng. Mỗi bán cầu có bốn thùy chính: thùy trán, thùy đỉnh, thùy thái dương và thùy chẩm. Nối hai bán cầu là thể chai, chứa hàng trăm triệu sợi trục thần kinh, cho phép thông tin truyền qua lại liên tục. Bên dưới còn có các cấu trúc như đồi thị, hạch nền, tiểu não và thân não, đều tham gia vào hầu hết hoạt động hằng ngày.

Một đặc điểm quan trọng là điều khiển chéo: bán cầu trái nhận cảm giác và điều khiển vận động chủ yếu ở nửa người bên phải, và ngược lại. Vì vậy người bị đột quỵ ở bán cầu trái thường yếu tay chân bên phải. Thị giác cũng phân chia theo kiểu chéo: nửa trường nhìn bên trái của cả hai mắt được xử lý ở bán cầu phải.

Những khác biệt có thật giữa hai bán cầu

Hiện tượng mỗi bán cầu xử lý một số việc tốt hơn bên kia được gọi là chuyên biệt hóa bán cầu (lateralization). Một số ví dụ đã được ghi nhận rõ:

Điểm mấu chốt: chuyên biệt hóa nói về các quá trình xử lý cụ thể, không nói về kiểu người. Một nhà toán học và một họa sĩ đều dùng cả hai bán cầu khi làm việc.

Thí nghiệm não chia đôi: nguồn gốc của huyền thoại

Từ thập niên 1960, Roger Sperry và Michael Gazzaniga nghiên cứu những bệnh nhân động kinh nặng đã được phẫu thuật cắt thể chai để ngăn cơn co giật lan sang hai bên. Khi hai bán cầu không còn trao đổi trực tiếp, các nhà nghiên cứu có thể đưa hình ảnh chỉ vào một bên não và quan sát phản ứng. Họ thấy bán cầu trái thường gọi tên được đồ vật, còn bán cầu phải nhận ra đồ vật nhưng khó diễn đạt bằng lời. Sperry nhận giải Nobel Y học năm 1981 cho các phát hiện này.

Kết quả khoa học rất tinh tế, nhưng khi đi vào sách phổ thông và các khóa học phát triển bản thân, nó bị rút gọn thành công thức “não trái: logic, ngôn ngữ, phân tích; não phải: sáng tạo, nghệ thuật, trực giác”. Từ đó sinh ra ý tưởng mỗi người thuộc một “kiểu não” và có thể bài kiểm tra để biết mình thuộc kiểu nào.

Bằng chứng nói gì về “người não trái, người não phải”

Năm 2013, một nhóm nghiên cứu tại Đại học Utah (Mỹ) công bố trên tạp chí PLOS ONE phân tích ảnh chụp cộng hưởng từ chức năng của hơn một nghìn người. Họ thấy đúng là có những mạng lưới thiên về một bên não, nhưng mức độ thiên lệch đó không cho thấy người nào dùng tổng thể não trái hay não phải nhiều hơn hẳn. Nói cách khác, chuyên biệt hóa tồn tại ở cấp độ vùng, không ở cấp độ cá nhân.

Sáng tạo cũng không nằm riêng ở bán cầu phải. Các nghiên cứu về tư duy sáng tạo cho thấy nó dựa vào sự phối hợp giữa nhiều mạng lưới phân bố khắp hai bán cầu, bao gồm mạng điều hành ở thùy trán và mạng mặc định khi tâm trí “lang thang”.

Liên hệ với các bài kiểm tra vân tay “đo ưu thế bán cầu”

Một số dịch vụ phân tích vân tay cho rằng mỗi ngón tay ứng với một thùy não, và từ chủng vân, số đường vân có thể tính ra tỉ lệ sử dụng não trái so với não phải của trẻ. Lập luận này có hai lỗ hổng:

1. Không có bằng chứng giải phẫu hay sinh lý cho thấy mỗi ngón tay “ứng với” một thùy não theo kiểu bản đồ một đối một. Vùng vận động và cảm giác của bàn tay có thật trên vỏ não, nhưng nó không quyết định chức năng của các thùy khác.
2. Như phần trên đã nói, bản thân khái niệm “người ưu thế não trái hay phải” đã không đứng vững. Một phép đo dựa trên khái niệm thiếu cơ sở thì kết quả cũng khó có ý nghĩa.

Đường vân hình thành trong thai kỳ, cùng giai đoạn với nhiều quá trình phát triển khác, nên việc có liên quan thống kê yếu với một vài đặc điểm là có thể; nhưng đó không phải là cách đọc não bộ. Bạn có thể tìm hiểu thêm phần có cơ sở trong bài ba chủng vân tay cơ bản theo phân loại Galton.

Điều gì thực sự giúp não bộ phát triển tốt

Thay vì cố xác định con thuộc “kiểu não” nào, phụ huynh có thể tập trung vào những yếu tố có bằng chứng tốt hơn:

• Ngủ đủ: giấc ngủ giúp củng cố trí nhớ và điều hòa cảm xúc, đặc biệt quan trọng ở trẻ đang đi học.
• Vận động thường xuyên: chơi ngoài trời, thể thao hỗ trợ sức khỏe tim mạch và khả năng tập trung.
• Đọc sách và trò chuyện: trẻ được trò chuyện qua lại nhiều phát triển vốn từ tốt hơn.
• Đa dạng trải nghiệm: âm nhạc, vẽ, xếp hình, nấu ăn cùng bố mẹ đều kích hoạt cả hai bán cầu cùng lúc.
• Dinh dưỡng và khám sức khỏe định kỳ: phát hiện sớm vấn đề thị lực, thính lực ảnh hưởng đến việc học.

Nếu bạn đang cân nhắc một gói phân tích cho con, bài phụ huynh cần biết gì trước khi cho trẻ làm sinh trắc vân tay có danh sách câu hỏi nên hỏi trung tâm.

Khi nào cần quan tâm đến chức năng một bên não

Có những tình huống y khoa cần đánh giá chức năng từng bán cầu, ví dụ sau đột quỵ, chấn thương sọ não, trước phẫu thuật động kinh hoặc u não. Khi đó bác sĩ dùng chụp cộng hưởng từ, điện não đồ, đánh giá thần kinh tâm lý bằng công cụ chuẩn hóa, chứ không dùng vân tay. Nếu một người đột ngột yếu nửa người, méo miệng, nói khó, hãy gọi cấp cứu ngay vì đây có thể là dấu hiệu đột quỵ.

Điều cần nhớ

Hai bán cầu có thế mạnh riêng trong một số chức năng, nhưng chúng là một hệ thống thống nhất. Không ai “chỉ dùng não trái” hay “thuần não phải”. Hiểu đúng điều này giúp chúng ta tránh dán nhãn bản thân và con cái, và tránh tin vào những bài kiểm tra hứa hẹn đo được thứ không tồn tại. Những lời hứa tương tự được phân tích trong bài lợi ích thật của sinh trắc vân tay và các tuyên bố chưa kiểm chứng.